FikrimYok | Seviyeli Paylaşım ve Tartışma Ortamı: Alevi Yazınında Samanist ve Antik Anadolu Kökenli Simgeler - FikrimYok | Seviyeli Paylaşım ve Tartışma Ortamı

Alevi Yazınında Samanist ve Antik Anadolu Kökenli Simgeler



 Kapak_son.JPG (45.88K)
Number of downloads: 3


Arapça ve Farsça sözcüklerle, Arapların aruz ölçüsüyle ya­zılan, tümüyle Araplara öykünen Divan Şiiri'ne karşın halk şiirimiz ve halk şiirinin çok büyük bir bölümünü oluşturan Alevi ve Bek­taşi şiiri, sözü, özü, biçimi ile Anado­lu'nun şiiridir, halkın şiiridir, halkın di­liyle yazılır, halkın sorunlarını dile ge­tirir. Şiirlerde ve Alevi mitolojisinde sık sık geçen simgeler bu gerçeğin en belirgin kanıtlarıdır. Araplar arası bir halifelik savaşımından, Araplar arası bir siyasal erk savaşımından kaynakla­nıyor gibi görünse de Bektaşilik ve Ale­vilik Anadolu'da doğdu, Anadolu'da gelişti. Böyle bir yazın'ın ve şiirin de Arap-İslam'dan değil, Türk-İslam'dan, İslam öncesi Orta Asya Şama­nizm'inden ve Antik Anadolu'nun çoktanrılı (Politeizm) inançlarından esinlenmesi doğaldır. Türkmenler Ana­dolu'ya geldiklerinde bu topraklarda Ortodoks Hıristiyan Rumlar, Bizanslı­lar, Ermeniler ve az sayıda Musevi Ya­hudiler de vardı. Özgür, insancıl, reformcu ve rönesansçı tasavvuf felsefeleriyle beslenen Bektaşi ve Alevi şiiri bu azınlıkların inançlarını da dile getirdi, o zamanlar hayli ileri olan Yunan düşün­cesinden ve biliminden de yararlandı. Yukarda söylediğimiz sözü bir kez da­ha yineleyelim: Şiirlerde ve Alevi mito­lojisinde sık sık geçen simgeler bu ger­çeğin en belirgin kanıtlarıdır. Sayıları hayli fazla olan bu simgelerin bazıları­na değinelim.

Geyik Simgesi

Hacı Bektaş Veii'yi bir resminde koltuğunda geyikle görüyoruz.

Halk şiirimizde ve Alevi yazınında en çok işlenen simgelerden biri geyik­tir. Kaygusuz Abdal'ın nasıl ozan oldu­ğunu Alevi söylencelerinden izleyelim: Alaiye Sancak Beyi'nin oğlu Gaybı on sekiz yaşında iken ava çıkar. Bir tepe­nin üstünde gördüğü ahuyu oklar. Ki­rişten çıkan ok ahunun sol koltuğuna saplanır. Geyik sıçrayıp kaçar, Gaybi Bey at sürüp dağ bayır geyiği izler. Ahu, Abdal Musa Sultan'ın dergâhına girer. Gaybi Bey dervişlerden "buraya yaralı bir ahu geldi, o benim avımdır, verin" diyerek geyiği ister. Dervişler şa­şırır, çünkü gerçekten de yaralı bir cey­lan görmemişlerdir. Gaybi Bey'i şeyh­lerine götürürler. Abdal Musa sorar: "Attığın oku görsen bilir misin?" Gay­bi Bey yanıtlar: "Evet!" Abdal Musa, "Bak imdi ger okunu" diyerek kolunu yukarı kaldırır. Gaybi Bey, bakar ki ok şeyhin koltuğuna saplanmış duruyor. Meğer Abdal Musa, Gaybi Bey'e geyik şeklinde görünmüş. Delikanlı şeyhin eteğini öpüp ayağına baş koyar ve tek­keden ayrılmaz. Yıllarca hizmet edip feyz alır, derviş olur. Abdal Musa Sul­tan ona "Gaybi, tüm kaygılarından kurtulup şimdiden sonra Kaygusuz ol­dun" der.

Bir de Bursalı Geyikli Baba vardır. Bu efsanevi Türk dervişi Osmanlı Devleti'nin kuruluş döneminde Osman Ga­zi ve Orhan Gazi'nin yanında çeşitli sa­vaşlara katılır. Bursa Osmanlılar'ın eli­ne geçtiğinde, yaşı hayli ilerlediği için kendini tasavvufa verir, Uludağ'da ge­yiklerle birlikte tek başına yaşamaya başlar, bu nedenle de Geyikli Baba adıyla anılır.

Halk şiirimizde ve Alevi halk ozansık rastlarız. Birkaç örnek vermekle ye-tinelim. Yunus Emre: "Su dibinde mahi ile I Sahralarda ahu, ile I Abdal olup yahu del Çağırayım Mevlam seni."; Pir Sul­tan Abdal: "Kırk yıl dağda gezdim geyik­ler ile/ Dost senin aşkından ben yana ya­na"; Aşık Veysel: "Sen bir ceylan olsan ben de bir avcı/ Avlasam çöllerde saz ile seni." diyor.

Türkler Anadolu'ya gelmeden önce de geyiği kutsal sayıyorlardı. Bir Gök­türk efsanesinde ak dişigeyiğin deniz ve göl tanrıçası olduğu, ona zarar veren kimse ya da kabilelerin cezalandırıldığı anlatılır. Moğolların gizli tarihine göre Cengiz Han'ın atası olan gökten inmiş kurdun eşi bir dişi geyiktir. Geyik İs­lam dinince de saygındır. Mevlüt kitap­larının sonunda yer alan Geyiğin Öyküsü'nde yaralı bir geyik Hamza'yı Pey­gamberin yanına götürür, Hamza bu olay üzerine Müslüman olur.

Anadolu'nun Mezopotamya adı ve­rilen bölgesinde, Dicle ve Fırat nehirle­rinin kıyılarında, İ.Ö. 5000-3000 yılla­rında yaşayan Sümerler, Akadlar, Babiller, Elamlar ve Asurlular da geyiği kutsal biliyorlardı. Eski Elamlıların tanrıları hayvan şeklindeydi. Sümerler ve Akadlar hayvanların da insan yaşa­mına benzer bir yaşam sürdüklerine, insan dili konuştuklarına inanırlardı. Bu antik uluslar yok oldular ama onla­rın dinleri ve inançları değişik biçimler­de, varlıklarını sürdürdüler. Hıristiyan­lığın önce Anadolu'da ve Yunanis­tan'da örgütlendiğini, dünyaya buradan yayıldığını biliyoruz. Geyiğin kutsallığı çoktanrılı Anadolu dinlerinden tek tan­rılı Hıristiyanlığa da geçti. Abraham Lambs Princk'in büyüyü ve simyayı inceleyen Felsefe Taşı adlı kitabındaki il­ginç bir gravürde, ormanda bir geyik ve at vücutlu, geyik başlı ve alnının or­tasında tek boynuzu bulunan Licorne adlı masal hayvanını görüyoruz. Hıris­tiyan simyacıları ve filozoflarına göre geyik ruhun simgesidir.

Geyik, Roma" ve Yunan mitolojisin-de de işlenir. Tanrıça Artemis (Ro­ma'da Diana) başta geyikler olmak üze­re av hayvanlarını avcılardan korurdu. Mitolojiyi çok iyi bilen Arthur Rimbaud'nun Kentler şiirinden Tanrıça Di-ana'nın, yani Yunan dilindeki karşılığıyla Artemis'in aç geyikleri emzirerek doyurduğunu öğreniyoruz: "Yukarda ayakları çağlayanın ve böğürtlenlerin içinde geyikler memelerini emiyor Diana'nın."

Aslan

Hatayi bir şiirinde Hz. Ali'yi şöyle anlatır: "Zülfikâr ve kemer vardır belin­de/ Gazileri yürür sağ ve solunda/ Pey­gamberi sundu miraç yolunda/ Aslanım, kaplanım, şîr'im Ali'dir." (Şîr Farsça as­lan demektir.) Kul Himmet de bir şi­irinde: "Seyrangâhım oldu arşın yücesi/ Düldülün sahibi, Kanber hocası/ Server enbiyanın miraç gecesi/ Yedinci kat gök­te aslan olan şah" diyor. (Burada, "ser­ver enbiya", yani peygamberlerin başı Hz. Muhammed, aslan olan Şah ise Hz. Ali'dir.)

Alevi mitolojisine göre, Hz. Mu­hammed göklerden uçarak Miraç'a gi­derken yolunu bir aslan keser. Muham­med yüzüğünü onun ağzına atar, aslan yol verir. Ertesi gün Muhammed mira­cını anlatırken Ali ağzındaki yüzüğü çı­karıp Muhammed'e verir.

Bütün eski uygarlıkların ve Türkle­rin de inancına göre aslan cesaret ve yi­ğitliğin simgesidir. Bilimin yanı sıra, ce­saretiyle de ünlü Hz. Ali "Allah'ın Aslanı"dır. Alevi şiirlerde sık sık geçer bu. Pir Sultan Abdal'dan bir örnek ver­mekle yetinelim: "Hazreti Şahın avazı/ Turna derler bir kuştadır/ Asası Nil der­yasında/ Hırkası bir derviştedir/ Nil deryası Umman oldu/ Sararıp gül ben­zim soldu/ Bakışı aslanda kaldı/ Döğüşü dahi koçtadır".

Alevi yazınındaki bu aslan simgesi nereden geliyor?

En eski kaynağa, 6.000 yıl önceki Mısır uygarlığına inelim. Firavunların mezarlarını bekleyen ve onları kötü ruhlardan koruyan dev Sfenks'in göv­desi aslan şeklindedir. Ayrıca Mısır kâ­hinlerinin kötü ruhları kovmak için söyledikleri ve büyülü gücüne inanılan dualarda da "aslan" sözcüğü sık sık ge­çer. Demek ki aslanın adını anmak bile kötü ruhları korkutabiliyor. İşte, Ram-ses II (İ.Ö. 1292-1225) döneminden kal­ma bir ilahinin bazı sözcükleri:

"Ey aslan! karayüzlü, gözleri kanlı

Parçalanır ağzında tüm kötü ruhlar"

Mısırlılar kadar eski bir uygarlığa sahip olan (İ.Ö. 4000) Fırat Vadisi'ndeki Sümerler'in inançlarına göre insan tanrılar hayvanlardan doğar ve hayvanlar da insanlar gibi konuşur, in-

san gibi davranırlar. Bir Sümer kralının harp'ı üstündeki resimde, efsanevi kah­raman Gılgamış iki koluyla insan başlı iki boğaya bellerinden sarılır, bir aslan ve bir köpek tanrılara adanacak olan kurbanları taşırlar... Bir Sümer desta­nında da efsanevi kahraman Gılgamış aslanları, kaplanları ve boğaları dize ge­tirir. Sümerlerden kalan silindir mü­hürlerde Gılgamış, aslanlar, boğalar ve vahşi yaratıklarla savaşırken betimle­nir.

Mısır'ın sfenksini İ.Ö. 2000 yılların­da İç Anadolu'da kurulan Hititler'de de buluyoruz. Kentleri kötülüklerden ko­ruması için Hititler kent kapılarının önüne aslan heykelleri yapıyorlardı. Yazılıkaya'da bulunan kabartmalarda tanrı "Hebat", aslanın üzerine basar bi­çimde betimlenir.

Aslan bütün antik Anadolu uygar­lıkları boyunca gücün simgesi olarak varlığını sürdürdü. Phrygialılar'da ana tanrıça Kybele'nin kutsal hayvanı as­landır ve kaya anıtlarında tanrıça, ya­nında aslanla betimlenir.

Anadolu'dan uzaklaşalım. Komşu Yunanistan'da Gılgamış'ın yerini Herakles alır. Herakles Argolide'in Nemee bölgesindeki, Orthos ve Echidra'dan olma derisine mızrak geçmeyen güçlü aslanı öldürerek kendi gücünü ve cesaretini de kanıtlar. Bilge Aristo ya­nında bir ağaç ve bir aslanla resmedilir.

Aslan tek tanrılı dinlerde de varlığı­nı sürdürür. Süleyman Peygamberin fildişi tahtının eteklerinde iki aslan ve iki de kartal yavrusu vardır. Süleyman Peygamber tahtına yaklaşırken aslanlar kükrer, kartallar havalanıp başının üs­tünde kanat çırparlar.

Hindistan'da aslan, krallığı ve Budha'yı simgeler. Budhizm bu simgeyi bü­tün Güneydoğu Asya'ya yaydı. Aslan betimlemesine Çin'de ve Japonya'da da rastlanır. Çin'de, Tang Hanedanı döne­minde oynanan bir aslan dansı vardı ve bu dans aslında eski bir Türk oyunuy­du.

Türklerde Aslan Simgesi

Gökyüzü ve yeraltı yolculuklarında şamana aslanlar ve kaplanlar yardım ederdi. Hanname'de Uygur kağanları, sultanlar ve hanlar aslan sanlarıyla ad­landırılır. Cengiz Han'ın soyu bir aslan tarafından büyütülüp emzirildi. Moğolların atası sayılan Alankova Hatun, pencereden ay ışığı gibi süzülüp ve as­lan biçiminde odadan çıkan bir varlık­tan gebe kalır.

Demek ki Alevi Türkmenlerin ata­ları Orta Asya'dan Anadolu'ya gelir­ken gücün ve kuvvetin simgesi olarak aslana saygı duyuyorlardı. Anadolu'da da Mısır'dan geçip Sümerler, Akadlar ve Hititler arasında yayılan aynı inan­cın izlerini buldular. Aslan daha bir bü­yüyüp kutsallaştı gözlerinde. Böylece, son peygamberin gönül gözünü açan Hz. Ali, aslan biçimine girer ve "Al­lah'ın Aslanı" olur.

Yılan

Buluşma yerine Hacı Bektaş Veli duvara, Ahi Evran ise bir yılanın üstü­ne binerek gelir. Alevi mitolojisinde ve Alevi şiirlerinde şeyhlerin aslanların üs­tüne bindiğini ve kırbaç olarak da yıla­nı kullandığını görürüz. Alevi yazınındaki bu yılan simgesi Anadolu kökenli­dir. Orta Anadolu'da devlet kuran Hititlerin masallarında dev yılan İlluyanka, fırtına tanrılarıyla savaşır. Bergama'daki bir duvar kabartmasında gök­lerin egemeni Zeus yılanlarla mücadele eder. Laokoon ile oğulları dev bir yı­lanla boğuşur. Antik Yunan ve Roma kabartmalarında, Selçuklular dönemin­de, Van, Kars, Malatya, Erzurum, Er­zincan, Tokat, Urfa, Batı Anadolu ve Ege yörelerindeki, Konya Kalesi'ndeki kabartmalarda yılan figürünü sık sık görürüz.

Geniş bir düşünce özgürlüğüne da­yanan Alevilik, çoktanrılı Antik Ana­dolu dinlerinin yanı sıra tek tanrılı di­ğer dinlere, Musevilik ve Hıristiyanlığa da kapılarını kapatmamıştır, Tevrat'a göre Tanrı, Aden Bahçelerine yerleştir­diği Adem'e "Bahçedeki her ağacın meyvesinden dilediğin gibi ye, ama or­tadaki, iyilik ve kötülüğe gözleri açan bilim ağacından yemeyeceksin" der. "Tanrı'nın yarattığı hayvanların en hile­cisi olan yılan" Havva aracılığıyla Adem'i kandırır. Her ikisi de, yasakla­nan bilim ağacının meyvesini yiyerek ilk günahı işler, ölümsüzken ölümlü olurlar. Yine Tevrat'a göre, Musa kav­mini yılanın kötülüğünden korumak için çelik bir yılan yontusu yaptırır.

Hıristiyan mitolojisinde, Mısır çöl­lerinde inzivaya çekilen çilekeş Aziz Antoine'a iblisler yılanlarla eziyet eder­ler... Richelicu Kütüphane Memuru Jacques Gaffarel'in (1601-1681) bir ya­pıtında belirttiğine göre, Fatih'in İstanbul’u fethi sırasında saraydaki bronz bir yılan heykelinin çenesi kırılmış ve o andan itibaren Anadolu'da ve Trak­ya'da yılanlar çoğalmış.

Kuş Şekline Girme

Hacı Bektaş Veli, Müslümanların mallarını yağmalayan Bedehşan halkıy­la savaşmaya şahin donunda (kılığın-da-şeklinde) gider, savaşı bitirince de silkinip güvercin halini alır, Horasan'a uçar. Horasan erenleri verdikleri davete Ahmet Yesevi'yi çağırmak için turna donuna girerler, Yesevi de onları turna kılığında karşılar. Hacı Bektaş'ın halife­lerinden Sarı İsmail, Tavas'a çarpışma­ya giderken sarı doğan donuna bürü­nür.

Şairlerden de örnekler verelim. Hatayi'nin şiirinden: "Beli dedik beliye! Ezelden ezeliye/ Bir güvercin car geldi/ Ol hazreti Aliye/ ", "Beli dedim bestine/ Aşık oldum üstüne/ Gökten bir şahin in­di/ Alinin dizlerine." şiir sürüp gider. Şahin, Hz. Ali'ye sığınan avını, güver­cini ister, Alı vermez. Sonra güvercin de, şahin de silkinip er olurlar: "Can Hatayım nur oldu/ Hep bu sözler sır ol­du/ Şahın ile güvercin/ Her biri bir er oldu."

Pir Sultan Abdal'dan: "Hazreti Şa­hın avazı/ Turna derler bir kuştadır/ Asası Nil deryasında/ Hırkası bir deviştedir." "Güvercin donunda durur/ Cüm­le eksikler yitirir.", "Kuş olup güvercin donunu giyen/ Uyan dağlar uyan Alı ge­liyor. "

Bu kuş simgesinin kökenine iner­sek: Göktürklerde, bir kağanın oğlu be­yaz kuğu şekline girer. Dede Korkut öykülerinde Azrail onu öldürmek iste­yen Deli Dumrul'un elinden güvercin şekline girerek kurtulur.

Dört Öğe:

Toprak, Su, Hava, Ateş

"iş bu tenin yapısı ateş, yel, toprak, sudur/ Yunus sen gör özünü suda, top-

rakta mısın?" diyor, "Ateşi, suyu, topra­ğı, yeli/ Bünyad kılan Yezdan benim " di­yor Yunus Emre. Yedi yüz yıl sonra Aşık Veysel ne söylüyor: "Diyorlar ki dünya evvel su imiş/ Oku, anla, dünya nedir, ne imiş?", "Topraktandır cümle beden/ Nefsini öldür ölmeden.", "Tabi­ata Veysel âşık/ Topraktan olduk, garda-şık."

Halk şiirimizdeki, Bektaşi ve Alevi şiirindeki, evrenin ve insanın yaratılışıyla ilgili bu dört öğe, toprak, hava, su, ateş nerden kaynaklanıyor? Tevrat ya­radılışı şöyle açıklar: "Tanrı birinci gün gökleri ve yerleri, ışığı, sonsuz boşlukta dolaşan ateş tozlarını yarattı, ikinci gün suları ayırdı, gökyüzünü yarattı. Üçün­cü gün suları toplayıp deniz yaptı, ka­ralar ortaya çıktı. Dördüncü gün, gün­düzü geceden ayırmak için ışık tozları­nı birleştirip ateş topu güneşi ve yıldız­ları, beşinci gün havadaki ve sudaki canlıları, altıncı gün karadaki canlıları ve insanı yarattı. Yedinci gün dinlen­di."

Anadolu'da Bektaşiliği kuran ve Aleviliği geliştiren Ahmet Yesevi'nin öğrencileri, yaradılışla ilgili bu dört öğeye yabancı değildiler. Gök (hava) ve yer (toprak) tanrıları vardı. Gök, her biri ateş olan güneşi, ayı, yıldızları, yer ise canlı olarak kabul ettikleri dağları, tepeleri, taşları, kayaları, ağaçlan ve su­ları içeriyordu. Anadolu'da ise ayrıca komşu Yunanistan'dan gelen Yeni Efla­tunculukla karşılaştılar. Eflatun (Pla­ton) "cosmose" (Evren) kuramında, ev­renin dört elementten; ateş, toprak, ha­va ve su'dan yaratıldığını söyler.

Alevilikteki, olgun insan olmak için geçilmesi gereken dört kapının, şeriat, tarikat, marifet ve hakikat kapılarının bu dört öğeyle yakın ilişkisi vardır.

Bektaşi ve Alevi şiirinin Arap İs­lamlığından daha çok Antik Anado­lu'nun ve zamanın Anadolu'sundaki inanç ve mitolojilerden, Türklerin Orta-Asya'daki İslam öncesi inançlarından kaynaklandığını, şiirler ve söylenceler-deki (menkıbeler) simgelerin bunun en belirgin kanıtları olduğunu söylemiş­tik.

Daha pek çok simge var, bu kadarla yetinelim.


Kaynak: Varlık Dergisi / Haziran 1995